پژوهشگران دانشگاه آدلاید استرالیا در مطالعهای تازه به شواهدی رسیدهاند که نشان میدهد اقیانوس باستانی «تتیس» احتمالاً نقشی کلیدی در شکلگیری چشمانداز کوهستانی آسیای مرکزی در دوران کرتاسه داشته است؛ میلیونها سال پیش از آنکه برخورد صفحه هند و اوراسیا هیمالیا را به وجود آورد.
این پژوهش که در مجله Nature Communications Earth & Environment منتشر شده، بر پایه تحلیل گسترده صدها مدل تاریخچه حرارتی انجام شده است؛ دادههایی که طی بیش از سه دهه پژوهش زمینشناسی در آسیای مرکزی جمعآوری شده بودند. پژوهشگران با ترکیب این دادهها تلاش کردند روند تحول زمینساختی منطقه را در مقیاس قارهای بازسازی کنند.
نتایج نشان میدهد برخلاف بسیاری از فرضیههای پیشین، تغییرات اقلیمی و فرآیندهای درون گوشته زمین احتمالاً نقش محدودی در شکلگیری توپوگرافی آسیای مرکزی داشتهاند. در مقابل، به نظر میرسد دینامیک اقیانوس تتیس و فرورانش پوسته اقیانوسی، عامل اصلی برخی دورههای سریع کوهزایی در این منطقه بوده است.
اقیانوس تتیس زمانی پهنه وسیعی میان قارههای زمین را پوشش میداد، اما طی ۲۵۰ میلیون سال گذشته بهتدریج بسته شد و امروزه دریای مدیترانه را میتوان آخرین بازمانده آن دانست. پژوهشگران معتقدند فرآیندهای مرتبط با این اقیانوس، از جمله عقبنشینی صفحات فرورانده اقیانوسی، تنشهایی را در سراسر اوراسیا منتقل کردهاند؛ تنشهایی که باعث فعال شدن دوباره ساختارها و گسلهای قدیمی در آسیای مرکزی شده است.
به گفته «استین گلوری» از نویسندگان این پژوهش، آسیای مرکزی در دوره کرتاسه نیز دارای چشماندازی کوهستانی بوده؛ چشماندازی که احتمالاً شباهت زیادی به منطقه Basin and Range در غرب ایالات متحده داشته است. او توضیح میدهد که گسترش پوسته در ناحیه تتیس توانسته مجموعهای از رشتهکوههای موازی را در فاصله هزاران کیلومتری از محل برخورد هیمالیا ایجاد کند.
پژوهشگران برای بازسازی این تاریخ پیچیده زمینشناسی از روشهای ترموکرونولوژی استفاده کردند؛ روشهایی که تغییرات دمایی سنگها را در زمان بالا آمدن به سطح زمین و طی فرآیند فرسایش بررسی میکنند. این دادهها امکان بازسازی مراحل پنهان کوهزایی و تغییر شکل پوسته را فراهم کرده است.
دانشمندان معتقدند نتایج این پژوهش میتواند نگاه جدیدی به فرآیندهای کوهزایی درونقارهای ارائه دهد؛ فرآیندهایی که گاهی منشأ آنها هزاران کیلومتر دورتر از محل تشکیل کوهها قرار دارد.
به گفته تیم پژوهشی، این روش اکنون برای بررسی معماهای زمینساختی دیگر نیز در حال استفاده است؛ از جمله مطالعه چگونگی جدایی استرالیا از قطب جنوب در حدود ۸۰ میلیون سال پیش.
دیدگاهها