روایت زمینلغزش مرگبار کیوتورو در اکوادور (۱۴۰۳ / ۲۰۲۴)
زمینلغزشها بخشی طبیعی از رفتار زمین هستند و از دیرباز در مناطق کوهستانی رخ میدهند. اما زمانی که انسان بدون شناخت کافی در این مناطق ساکن میشود، یک پدیده طبیعی میتواند به فاجعهای انسانی تبدیل شود. یکی از نمونههای تلخ این موضوع، زمینلغزش کیوتورو در اکوادور است که در خرداد ۱۴۰۳ (ژوئن ۲۰۲۴) رخ داد.
چه اتفاقی افتاد؟
در پی بیش از ۱۰ ساعت بارش شدید و مداوم، حجم زیادی از خاک، گل، سنگ و آوار از دامنههای کوهستانی سرازیر شد. این حرکت فقط یک زمینلغزش ساده نبود، بلکه ترکیبی از:
- لغزش زمین
- جریان گل و واریزه
- ریزش سنگ
- و سیلاب ناگهانی
را شامل میشد. این پدیده پیچیده جان ۱۴ نفر را گرفت، بیش از ۲۴ نفر را زخمی کرد و زندگی صدها خانواده را تحت تأثیر قرار داد.
چرا این منطقه تا این حد آسیبپذیر بود؟
منطقه کیوتورو در دامنههای شرقی رشتهکوه آند قرار دارد؛ جایی که:
- شیب زمین بسیار تند است
- خاکهای سست و رسی روی سنگهای شکسته قرار گرفتهاند
- رودخانهها پرانرژی و فرساینده هستند
در چنین شرایطی، باران شدید بهراحتی میتواند باعث ناپایداری زمین شود. علاوه بر این، آبهای جمعشده در مسیر رودخانهها، بهطور موقت سد شدند و با شکستن ناگهانی این سدهای طبیعی، سیلابی ویرانگر شکل گرفت.
نقش انسان چه بود؟
نکته مهم اینجاست که فاجعه فقط نتیجه طبیعت نبود. سکونتگاههای این منطقه:
- کمتر از ۶۰ سال قدمت دارند
- بدون برنامهریزی درست و ارزیابی خطر ساخته شدهاند
- در دشتهای باریک و درست در پای شیبهای ناپایدار قرار دارند
ساکنان محلی به یاد داشتند که در دهههای گذشته نیز زمینلغزشهایی رخ داده بود، بهویژه در سالهای ۲۰۱۸، ۲۰۲۲ و ۲۰۲۴. با این حال، این تجربهها به اقدام جدی برای پیشگیری یا تخلیه بهموقع منجر نشد.
یک درس مهم برای همه ما
پژوهشگران این رویداد به یک نتیجه روشن رسیدند:
شدت فاجعه بیشتر از آنکه به قدرت طبیعت مربوط باشد، به میزان آمادگی جامعه بستگی دارد.
نبود آگاهی عمومی، ضعف در اطلاعرسانی، ساختوساز در مناطق پرخطر و نادیده گرفتن نشانههای هشداردهنده، همگی باعث شدند یک پدیده طبیعی به فاجعهای انسانی تبدیل شود.
چه باید کرد؟
این مطالعه تأکید میکند که برای کاهش تلفات و خسارات ناشی از زمینلغزشها باید:
- خطرات زمینشناسی به زبان ساده برای مردم توضیح داده شود
- تجربهها و مشاهدات محلی جدی گرفته شوند
- از ساختوساز در مناطق ناپایدار جلوگیری شود
- برنامههای تخلیه اضطراری و آموزش همگانی اجرا شود
زمین همیشه در حال حرکت است؛ اما با آگاهی، برنامهریزی و احترام به طبیعت میتوان از تبدیل خطر به فاجعه جلوگیری کرد.
آیا چنین خطری در ایران هم وجود دارد؟
بله؛ و بسیار بیشتر از آنچه تصور میکنیم
شرایطی که باعث زمینلغزش مرگبار کیوتورو در اکوادور شد، در بسیاری از مناطق ایران نیز وجود دارد. ایران کشوری کوهستانی است و بخش بزرگی از شهرها و روستاهای آن در دامنهها، درهها و پای شیبهای ناپایدار ساخته شدهاند.
مناطق مستعد زمینلغزش در ایران کداماند؟
بر اساس تجربههای گذشته و مطالعات زمینشناسی، خطر زمینلغزش و حرکات تودهای در این مناطق بالاست:
- شمال ایران (البرز و حاشیه خزر)
استانهای گیلان، مازندران و گلستان
← بارش شدید، خاکهای رسی، جنگلزدایی و ساختوساز در شیبها - زاگرس میانی و جنوبی
استانهای لرستان، چهارمحالوبختیاری، کهگیلویهوبویراحمد، ایلام
← شیبهای تند، سنگهای شکسته، زمینلرزه و بارشهای ناگهانی - دامنههای البرز مرکزی
اطراف تهران، کرج، رودبار قصران، طالقان، فیروزکوه
← گسترش شهرنشینی، جادهسازی و تغییر مسیر آبها - مناطق کوهستانی غرب و شمالغرب
آذربایجان شرقی و غربی، کردستان
← زمینلغزش، ریزش سنگ و جریان گل در زمان بارشهای شدید
چه مخاطراتی مشابه کیوتورو در ایران رخ میدهد؟
در ایران نیز بارها شاهد ترکیبی از این پدیدهها بودهایم:
- زمینلغزشهای دامنهای
- جریان گل و واریزه (گلولای + سنگ)
- ریزش سنگ در جادهها و روستاها
- سیلابهای ناگهانی در درهها و مسیلها
بسیاری از این حوادث پس از چند ساعت بارش شدید یا ذوب ناگهانی برف رخ دادهاند.
نشانههای هشداردهندهای که باید جدی بگیریم
شهروندان مناطق کوهستانی باید به این نشانهها حساس باشند:
- ترکخوردگی جدید در زمین، دیوار یا ساختمان
- کج شدن درختان، تیرهای برق یا دیوارها
- گلآلود شدن ناگهانی چشمهها و آب قنوات
- شنیده شدن صداهای غیرعادی از دامنه (مانند ترک یا غرش)
- بسته شدن مسیر آب در رودخانه یا مسیل
اینها هشدار طبیعت هستند، نه اتفاقات عادی.
توصیههای مهم برای ساکنان مناطق پرخطر در ایران
برای کاهش تلفات و خسارات، رعایت این نکات حیاتی است:
- ❌ از ساختوساز در پای شیبهای تند، مسیلها و درهها خودداری کنید
- 🌧️ در زمان بارش شدید و طولانی، در مناطق کوهستانی هوشیار باشید
- 🏃♀️ در صورت مشاهده نشانههای هشدار، تخلیه سریع را جدی بگیرید
- 🏠 تجربههای قدیمیترهای محل را نادیده نگیرید
- 📢 از مسئولان محلی مطالبه اطلاعرسانی و آموزش همگانی کنید
پیام اصلی این تجربه برای ایران
زمینلغزش فقط یک مسئله زمینشناسی نیست؛
ترکیبی از طبیعت + تصمیمهای انسانی است.
اگر شناخت سرزمین، برنامهریزی شهری، آموزش عمومی و احترام به طبیعت جدی گرفته نشود، حوادثی شبیه کیوتورو میتوانند در ایران هم تکرار شوند.
دیدگاهها