زمینلغزشها و بهمنهای سنگی فقط «حرکت خاک و سنگ» نیستند. گاهی تودهای عظیم از سنگها و خاکها کیلومترها حرکت میکند و با سرعت بالا جادهها، روستاها و زیرساختها را تخریب میکند. دلیل این تحرک شدید، نحوهی حرکت و شکل نشستن مواد پس از توقف است.
نهشت زمینلغزش؛ قصهای که روی زمین نوشته میشود
شکل نهشتههای زمینلغزش، مانند «رد پای حرکت» عمل میکند و داستان حرکت توده را تعریف میکند. بررسی این نهشتهها کمک میکند بفهمیم:
- چه مسیری طی شده؟
- چه نیروهایی باعث توقف یا حرکت بیشتر شدهاند؟
- کجا احتمال خطر بیشتر است؟
مواد دانهای؛ گاهی مثل مایع، گاهی مثل گاز
مواد دانهای مثل شن، ماسه و سنگهای خردشده میتوانند بسته به شرایط:
- مثل مایع روان شوند و جریان پیدا کنند
- مثل گاز پراکنده شوند و ذرهذره و با سرعت بالا حرکت کنند
این رفتار دوگانه باعث میشود پیشبینی حرکت آنها دشوار باشد و نیاز به مدلهای دقیق و هوشمند داشته باشد.
دو مرحله اصلی حرکت و توقف
در زمینلغزش، نهشت مواد معمولاً در دو مرحله رخ میدهد:
۱. مرحله لغزش و سرخوردن
- توده هنوز در حال حرکت است
- عامل اصلی کنترلکننده: اصطکاک بین توده و سطح زمین
- اگر زمین صاف، مرطوب یا پوشیده از رس باشد، حرکت طولانیتر و خطرناکتر خواهد بود
۲. مرحله برخورد و قفل شدن
- توده تقریباً متوقف شده است
- ذرات با هم برخورد میکنند و روی هم مینشینند
- عامل اصلی: اصطکاک داخلی بین ذرات سنگها
- این مرحله شکل نهایی نهشته را تعیین میکند و جایی است که میتوان نقاط خطر را شناسایی کرد
چرا این موضوع اهمیت دارد؟
ایران یکی از کشورهایی است که زمینلغزش در آن شایع است:
- دامنههای کوهستانی و شیبهای تند در زاگرس و البرز
- جادهها و روستاهای مستعد خطر
- بارشهای شدید ناگهانی و زلزلههای فعال
در بسیاری از پروژهها فقط «پایداری شیب» بررسی میشود و رفتار پس از گسیختگی و نهشت مواد نادیده گرفته میشود. این باعث میشود پیشبینی خطر و طراحی اقدامات ایمنی ناقص باشد.
راهکارهای عملی برای کاهش خطر
۱. شناسایی و بررسی نهشتههای قدیمی
نهشتههای قبلی، مسیرهای خطر بالقوه را مشخص میکنند. دانستن این مسیرها کمک میکند:
- جادهها و سازهها را از مسیر نهشتهها دور نگه داشت
- مناطق امن و پرخطر را شناسایی کرد
۲. مدلسازی دقیق رفتار مواد
مدلهای ساده خاک کافی نیستند. باید از مدلهایی استفاده شود که:
- رفتار وابسته به سرعت و فشار ذرات را در نظر میگیرند
- اثر ذرات اطراف را هم در پیشبینیها لحاظ میکنند
۳. طراحی جاده و سازه با توجه به مسیر نهشت
ساخت جاده یا سازه درست در مسیر نهشته میتواند فاجعهآفرین باشد. برنامهریزی مناسب مسیر و استفاده از حفاظها و شیببندی ایمن حیاتی است.
۴. آموزش عمومی و محلی
اطلاعرسانی به مردم محلی درباره:
- علائم اولیه زمینلغزش
- خطر مسیر نهشتههای قدیمی
باعث میشود تصمیمهای ایمنتر گرفته شود و جان انسانها حفظ شود.
دیدگاهها